Niels Hagen, een persoonlijk filosofisch weblog

Over: duurzaamheid, film, kunst, liefde, literatuur, muziek, politiek, sport en wetenschap

Dostojevski, Strawson, Darwall en de relatie tussen God en verantwoordelijkheid

The Brothers Karamazov

The Brothers Karamazov (Photo credit: Wikipedia)

In het boek De broers Karamazov van Fjodor Dostojevski wordt een voor filosofen zeer interessante uitspraak gedaan over verantwoordelijkheid en morele plicht. In een discussie stelt één van de personages dat als God niet bestaat, alles is toegestaan.1 Er zijn geen handelingen die binnen een moreel domein vallen als God niet bestaat. Deze stelling klinkt mij vreemd in de oren. Zelf geloof ik niet in een God. Toch word ik verantwoordelijk gehouden voor mijn handelingen. Wat is de relatie tussen God en verantwoordelijkheid? Dit paper onderzoekt wat die relatie inhoudt. Het doel van dit paper is om de stelling te weerleggen dat als God niet bestaat, alles is toegestaan. Het bestaan van God is niet noodzakelijk om verantwoordelijkheid te hebben.

Om tot deze conclusie te komen zal eerst onderzocht worden wat de relatie tussen God en verantwoordelijkheid in De broers Karamazov inhoudt. Vervolgens zal de argumentatie van Stephen Darwall uit het boek The Second-Person Standpoint gebruikt worden om het toeschrijven van verantwoordelijkheid vanuit God duidelijk te maken. Darwall stelt dat de relatie tussen God en mens en verantwoordelijkheid een relatie is in een tweede-persoons standpunt. Het tweede-persoons standpunt is het standpunt dat we innemen wanneer we eisen aan handelingen van anderen en ons zelf erkennen.2 De verhouding tussen god en mens is een vroegmoderne conceptie van moraliteit als gelijke verantwoordelijkheid.3 Dit houdt in dat we elkaar verantwoordelijk kunnen houden door het gedeelde tweede-persoons standpunt dat wordt ingenomen. Vervolgens zal de argumentatie van Peter Strawson gebruikt worden uit het paper Freedom and Resentment om aan te tonen dat de mens verantwoordelijkheid niet van God hoeft te krijgen maar ook elkaar verantwoordelijk kan houden. In Freedom and Resentment stelt Strawson dat het toeschrijven van verantwoordelijkheid niet gebaseerd is op een metafysisch begrip zoals een god.4 Dat wil niet zeggen dat we verantwoordelijkheid toeschrijven om een algemeen nut na te streven. Verantwoordelijkheid schrijven we toe omdat we mens zijn. Verantwoordelijkheid schrijven we toe met behulp van reactieve attitudes. In The Second-Person Standpoint stelt Stephen Darwall dat reactieve attitudes tot stand komen binnen een tweede-persoons standpunt. Ook reactieve attitudes veronderstellen moraliteit als gelijke verantwoordelijkheid.5 Het probleem in de relatie tussen God en mens is datgene wat betoogt wordt in De broers Karamazov. Wat gebeurt er als de mens de eisen van God niet langer accepteert? De wijze waarop Darwall de theorie van Peter Strawson in The Second-Person Standpoint opneemt zorgt er voor dat we ondanks het afwezig zijn van God mensen verantwoordelijk kunnen houden. Het bestaan en accepteren van God is niet noodzakelijk om verantwoordelijkheid toe te schrijven. We kunnen elkaar verantwoordelijk houden met onze reactieve attitudes. Ook als God niet bestaat, zijn mensen verantwoordelijk te houden voor hun handelingen. Niet alles is toegestaan als God niet bestaat.

God en verantwoordelijkheid bij Dostojevski

In de inleiding van dit paper wordt het boek De broers Karamazov van Dostojevski aangehaald. De stelling die ingenomen wordt is dat als God niet bestaat, alles is toegestaan.6 Het personage dat deze positie inneemt gebruikt de volgende redenatie. Op aarde is niets dat er voor zorgt dat mensen elkaar liefhebben. Liefde op aarde ontstaat doordat men gelooft in onsterfelijkheid. Na de dood zal men immers in het paradijs opgenomen worden mits men op aarde geleefd heeft naar Gods woord. Naar Gods woord leven wordt gelijkgesteld aan een moreel goed leven te leiden. Wanneer de onsterfelijkheid bij mensen wordt weggenomen, wordt ook de kracht om een moreel leven te leiden weggenomen. Alle handelingen zullen toegestaan zijn, omdat er geen moreel domein is. Sterker nog: er wordt gesteld dat voor elk individu geldt die niet in God gelooft, de morele wetten die uit God voort komen veranderen in het volstrekte tegendeel daarvan. De mens moet schurkachtig en egoïstisch worden omdat dit de meest verstandige en nobelste uitweg is uit zijn situatie.

Volgens de positie die verdedigt wordt in De broers Karamazov is iemand niet verantwoordelijkheid te houden wanneer hij God niet erkent. Waarop zijn de eisen van God gebaseerd en waarom zouden mensen deze eisen volgen? Het volgende deel van dit paper laat zien op welke manier Darwall de connectie legt tussen God en verantwoordelijkheid.

Darwall over de relatie tussen God en gelijke verantwoordelijkheid

In The Second-Person Standpoint besteedt Stephen Darwall aandacht aan de vroeg moderne voluntaristische theorieën van moraliteit als verantwoordelijkheid naar God.7 Darwall interpreteert voluntaristische concepties van moraliteit als dat God de ultieme autoriteit heeft om morele eisen te stellen. Darwall stelt dat als mensen wederzijds voordeel hebben door te voldoen aan Gods eisen, er geen normatief standpunt ontleend kan worden waaruit blijkt dat mensen kunnen verwachten dat anderen ook aan Gods eisen zullen voldoen of dat wij dat zelf zullen doen. Pufendorf heeft dit probleem ingezien. Pufendorf ziet in dat als mensen redenen hebben om volgens Gods eisen te handelen, mensen deze redenen ook zichzelf moeten kunnen opleggen. Darwall stelt dat deze redenen om aan Gods eisen te voldoen tweede-persoonsredenen zijn. Een tweede-persoonsreden “is one whose validity depends on presupposed authority and accountability relations between persons and, therefore, on the possibility on the reason’s being addressed person to person.”8 Darwalls interpretatie van Pufendorf is dat niet alleen God autoriteit heeft om eisen te stellen waar mensen redenen uit halen voor hun handelingen, maar dat mensen zelf ook autoriteit hebben om die redenen aan zichzelf op te leggen.9 Darwall stelt dat deze redenatie van de voluntaristische conceptie dat moraliteit als verantwoordelijkheid naar God toe een nieuwe conceptie maakt namelijk moraliteit als gelijke verantwoordelijkheid. Moraliteit als gelijke verantwoordelijkheid betekent dat het morele standpunt intersubjectief is.10 Moraliteit als gelijke verantwoordelijkheid komt in het tweede-persoons standpunt tot stand.

Nu duidelijk is wat de relatie tussen God en verantwoordelijkheid is, is het van belang voor dit paper om te onderzoeken wat moraliteit als gelijke verantwoordelijkheid inhoudt. Vervolgens zal in dit paper worden betoogd dat de theorie die stelt dat als God niet bestaat alles is toegestaan het tweede-persoons standpunt veronderstelt tussen God en mensen die God wel erkennen waaruit gelijke verantwoordelijkheid voor handelingen voortkomt. Vervolgens wordt de link gelegd naar Dostojevski om het probleem dat verantwoordelijkheid uit God voortkomt te expliciteren.

Pufendorfs punt en gelijke verantwoordelijkheid

In The Second-Person Standpoint verdiept Darwall zich in de relatie tussen God, mens en verantwoordelijkheid aan de hand van theorieën van onder andere Pufendorf.11 Darwall wil onderzoeken wat de rol van verantwoordelijkheid is in de eerste pogingen om tot een moderne conceptie te komen over moraliteit. Daarnaast wil Darwall de spanning laten zien die aanwezig is in een eerste poging binnen een voluntaristische model dat leidt naar moraliteit als gelijke verantwoordelijkheid. Darwall ziet moraliteit als verantwoordelijkheid aan God als een voorvaderlijke conceptie van moraliteit als gelijke verantwoordelijkheid.12 Volgens Darwall zijn er twee belangrijke ideeën waardoor hij God als voorvader van moderne morele theorieën over gelijke verantwoordelijk ziet. Het eerste idee is dat het essentieel is dat moraliteit verantwoordelijkheid impliceert. Morele normen stellen niet alleen wat we moeten doen, maar ook dat we verantwoordelijk zijn voor de handelingen die we doen. Als we geen goede redenen hebben voor die handelingen, wordt dat ons aangerekend. Pufendorf stelt dat moraliteit essentieel verantwoordelijkheid impliceert tegenover God. Daarnaast stelt Pufendorf dat verantwoordelijk zijn alleen mogelijk is voor mensen die ook zichzelf verantwoordelijk houden. Mensen kunnen zelf bepalen de validiteit van een eis accepteren door deze eis op zichzelf te leggen.

Het tweede idee in de relatie tussen God en mens in de vroeg moderne morele theorieën volgens Darwall is dat morele normen voortkomen uit eisen van de ene wil aan een andere wil. Deze relatie is asymmetrisch: moraliteit impliceert in deze theorieën dat de mens subject is aan Gods autoriteit. Volgens deze denkers gaat het daarbij wel om de mogelijkheid van mensen om hier aan te gehoorzamen. Er is geen sprake van onderwerping, intimidatie of dwang. Pufendorf maakt zelfs expliciet onderscheid tussen het accepteren van de verplichting die in Gods autoriteit gelegen is en het alleen volgzaam zijn aan Gods sterkere macht.

Darwall stelt dat het kernidee van Pufendorf in houdt dat het karakter van de tweede-persoons standpunt dat ingenomen wordt in de relatie tussen God en mens er voor zorgt dat de mens erkent dat hij verantwoordelijk is om aan God te gehoorzamen.13 Wanneer God aan de mens een eis stelt, is de mens verantwoordelijk voor de handelingen en de effecten van die handelingen. Wanneer de mens vervolgens lijdt als hij een eis van God schendt, komt dat niet doordat God de mens bedreigt of dwingt. God laat de mens merken dat er sancties zijn die volgen uit de autoriteit die God heeft. De autoriteit van God komt voort uit de tweede-persoons standpunt dat wordt ingenomen door de mens. Daaruit volgt de autoriteit van God om eisen te stellen aan het handelen van mensen. Die eisen worden erkend in het tweede-persoons standpunt. Dit is waar het verantwoordelijk houden van mensen uit bestaat in de relatie tussen God en mens.

Het probleem in deze relatie tussen God en mens is dat alleen wanneer het waar is dat we Gods eisen moeten volgen, deze ook daadwerkelijk motiverend zijn voor onze handelingen.14 De mens kan niet verplicht zijn aan Gods eisen wanneer de mens al vooraf een plicht heeft aan zijn schepper. Volgens Darwall moet er daarom op de achtergrond al een normatieve tweede-persoonsrelatie zijn die verantwoordelijkheid aan God mogelijk maakt. Pufendorf probeert dit te gronden in dankbaarheid aan God voor ons bestaan.15 Dit creëert echter een volgend probleem: wanneer de mens autoriteit verleent aan de structuur van de eis van God door dankbaarheid aan God als onafhankelijke plicht te poneren, waarom hebben andere verplichtingen dan morele kracht nodig? Wat is er speciaal aan dankbaarheid? Waarom zou de voluntarist niet nog meer concessies doen aan deze plicht? Darwall stelt dat dit het fundamentele probleem is voor voluntaristische theorieën. Deze theorieën stellen dat moraliteit een karakteristieke vorm van verantwoordelijkheid nodig heeft die voortkomt van de wil van God die een eis stelt aan een andere wil. Dit is onmogelijk als er geen normatieve structuur is waarin de wil van God en die van de mens al de vereiste autoriteitsrelatie hebben die onafhankelijk is van een tweede-persoonsinteractie. Die structuur maakt het mogelijk dat een relevante eis een order wordt die de mens een plicht geeft te gehoorzamen aan God. Door er van uit te gaan dat er een voorafgaande morele relatie is zoals dankbaarheid ontstaan er volgens Darwall twee problemen.16 Het eerste probleem is het probleem dat al aangestipt is: als er aangenomen wordt dat er een voorafgaande morele relatie is tussen God en mens, waarom zouden andere relaties ook niet als vanzelfsprekend aangenomen worden? Het tweede probleem is dat wanneer ieder mens waar God een eis aan oplegt ook verantwoordelijk is om aan die eis te voldoen, niet-theologische voluntaristische ideeën deze theorie kunnen verwerpen. Dit tweede probleem is precies datgene wat er gebeurt in De broers Karamazov wanneer de stelling aangenomen wordt dat als God niet bestaat, alles is toegestaan. Het antwoord van Pufendorf is dat God mensen alleen verantwoordelijk kan houden voor het volgen van zijn eisen wanneer mensen zichzelf redenen kunnen opleggen om aan de eisen van God te voldoen. Deze redenen herkennen mensen in Gods tweede-persoons adressering. Dit houdt in dat de deliberatie die nodig is zodat de mens zich zelf redenen op kan leggen al een onafhankelijke morele relatie nodig heeft van inferieur tot superieur die Gods eisen autoriteit geeft. Mensen moeten zichzelf verantwoordelijk kunnen houden.

De redenen die mensen zichzelf opleggen komen volgens Pufendorf voort uit de plicht.17 De plicht beïnvloedt de wil moreel zodat de wil zijn eigen handelingen zelf af moet wegen. Daardoor kan de wil een handeling afkeuren of conformeren aan een voorgeschreven regel. Darwall verklaart dit door een onderscheid te maken tussen externe en interne blaam.18 Blameren is extern als het blameren van een andere mens of gemeenschap komt en als deze niet wordt geaccepteerd door de persoon die geblameerd wordt. Een mens kan echter ook inzien dat het blameren terecht is. Dit vindt plaats in een tweede-persoons standpunt: de mens houdt zichzelf verantwoordelijk door een eis van een ander niet alleen de accepteren, maar deze eis ook zichzelf op te leggen. Pufendorfs punt is dat “holding people responsible, we are committed to the assumption that they can hold themselves responsible by self-addressed demands from a perspective that we and they share.”19 Voor het verantwoordelijk houden van mensen moeten we er vanuit gaan dat anderen ook zichzelf verantwoordelijk kunnen houden. Pas als het blameren niet alleen extern maar ook intern is, dat wil zeggen dat iemand zichzelf blameert, kunnen mensen verantwoordelijk worden gehouden vanuit Pufendorfs punt.

Darwall vraagt zich af of interne blaam ook niet geëxternaliseerd kan worden.20 Kan ik niet vrij van blaam blijven wanneer niemand ziet dat ik niet conformeer aan een eis? Kan ik geen pil nemen om mijn gedachten te wissen zodat ik mijzelf niet blameer? Om dit probleem te verhelpen moet Pufendorfs punt zijn dat wanneer deze gedachten op komen bij iemand, hij zichzelf al blameert. Hij houdt zichzelf verantwoordelijk. Door zo naar zijn handelingen te kijken neemt hij een tweede-persoons standpunt in. Als hij erkent dat hij te blameren is legt hij een eis op zichzelf. Die handeling moet hij niet doen om aan die eis te kunnen voldoen. Verantwoordelijkheid is niet alleen meer gekoppeld aan God, maar ook aan mensen zelf. Volgens Darwall is dit voor Pufendorf een probleem.21 Misschien heeft God alle bewijzen en als enige de autoriteit om het uiteindelijke oordeel te vellen. Maar dit komt onder druk te staan wanneer straf zelf niet alleen vanuit de gemeenschap komt. Als ook zelfveroordeling en schuldbesef als straf wordt gezien, is God niet langer nodig om mensen verantwoordelijk te houden. Mensen kunnen zichzelf verantwoordelijk houden voor hun handelingen maar hebben daar voor een plicht nodig die uit God voortkomt. Toch kunnen we een standpunt innemen waarin we ons zelf verantwoordelijk te houden.

De link met Dostojevski in De broers Karamazov is de volgende. De relatie met God komt tot stand in het tweede-persoons standpunt. Vanuit dat tweede-persoons standpunt begrijpen wij dat God eisen aan onze handelingen stelt. Wij moeten deze eisen volgen omdat wij Gods autoriteit aannemen. Wanneer we Gods autoriteit niet accepteren zoals gebeurt wanneer de stelling aangenomen wordt dat als God niet bestaat, alles toegestaan is, kunnen wij niet langer verantwoordelijk worden gehouden door God. Plichten komen volgens Pufendorf voort uit God.22 Wanneer het bestaan van God ontkent wordt, kunnen deze plichten ook ontkend worden. Dit is precies wat gebeurd in De broers Karamazov. De relatie tussen God en mens wordt verbroken waardoor alle plichten vervallen en daarmee ook alle verantwoordelijkheid die de mens heeft voor zijn handelingen. Er is een andere theorie nodig om te ontkrachten dat als God niet bestaat, alles toegestaan. Deze theorie kan niet uit gaan van God en de plichten die uit God voortkomen. De theorie van Peter Strawson die Strawson beargumenteert in Freedom and Resentment toont aan dat we ook verantwoordelijkheden hebben zonder dat die verantwoordelijkheden aan Gods autoriteit ontlenen.

Strawson en reactieve attitudes

In Freedom and Resentment beargumenteert Peter Strawson dat er op een andere manier gekeken moet worden naar de praktijk van het verantwoordelijk houden van mensen.23 Strawson stelt dat er geen metafysisch begrip van vrijheid nodig is zoals God om verantwoordelijkheid toe te kunnen schrijven aan mensen. Daarentegen gaat het wel degelijk om de handelingen zelf die beoordeeld moeten worden en niet naar de uitkomsten die handelingen teweeg brengen. Strawson stelt dat het mens-eigen is dat mensen verantwoordelijk worden gehouden voor hun handelingen. Met reactieve attitudes kunnen mensen zichzelf en anderen verantwoordelijk houden. Voor deze attitudes is geen rationele rechtvaardiging nodig: de mens heeft deze nu eenmaal en gebruikt ze om zichzelf en anderen verantwoordelijk te houden.24

De werking van reactieve attitudes

De functie van reactieve attitudes is uit te drukken hoe een handeling op ons overkomt. Strawson wil in zijn paper twee belangrijke vragen beantwoorden. In welke variaties komen reactieve attitudes voor en zijn ze wel -en niet- natuurlijk, redelijk of passend en daarnaast hoe het is om zonder ze te moeten leven.25

Strawson deelt reactieve attitudes in drie categorieën in. Persoonlijke reactieve attitudes komen voort uit de goede –of slechte- wil of onverschilligheid van anderen tegenover ons zelf. In het geval van boosheid zijn wij het subject van de handelende persoon die wij blameren. Met de reactieve attitude ‘boosheid’ houden wij de andere persoon verantwoordelijk voor de handeling die hij ons heeft aangedaan.

Er zijn speciale overwegingen om deze reactieve attitudes te temperen. Enerzijds kan de persoon het niet zo bedoeld hebben. Ook is het mogelijk dat hij of zij geen weet had van de situatie waardoor we hem geen verantwoordelijkheid toeschrijven. Anderzijds kan de ander psychologisch abnormaal of moreel onderontwikkeld zijn waardoor wij hem geen verantwoordelijkheid toeschrijven. In dit tweede geval nemen we een objectieve reactieve attitude aan: we zien de ander niet als persoon, maar als een object voor sociaal beleid. Hij heeft behandeling of onderwijs nodig. Doordat we een objectieve houding aannemen worden de reactieve attitudes getemperd.26

Naast de persoonlijke reactieve attitudes zijn er onpersoonlijke reactieve attitudes.27 De onpersoonlijke reactieve attitudes zijn geen attitudes op de handelingen van anderen ten opzichte van ons, maar attitudes van de handelingen van anderen op anderen. In dat geval praten we niet over boosheid, maar over verontwaardiging of afkeuring. Het is boosheid namens een ander. Onze eigen waardigheid is niet in het in het spel. Het plaatsvervangende aspect van deze attitude maakt het dat deze attitude ons attent maakt op een morele kwestie. Waar de persoonlijke reactieve attitudes ons attent maken op de goede wil van een ander naar ons, maken de onpersoonlijke reactieve attitudes ons attent op de goede wil van een ander tegenover anderen waarvoor morele afkeuring kan worden gevoeld.28 De persoonlijke reactieve attitudes maken ons attent op een specifieke handeling tegen ons waar we een gegeneraliseerde eis tegen kunnen stellen: namelijk dat deze handeling mij niet wordt aangedaan. De onpersoonlijke reactieve attitudes generaliseren die eis: men behoort niemand pijn te doen. Door onze afkeuring weten we dat die handeling verkeerd is. De persoonlijke en onpersoonlijke reactieve attitudes en de niet-gegeneraliseerde eis en de gegeneraliseerde eis zijn met elkaar verbonden. Ze zijn volgens Strawson niet logisch met elkaar verbonden, maar op een menselijke manier.29 Ze zijn niet alleen met elkaar verbonden maar tevens met een derde set reactieve attitudes. Deze derde set reactieve attitudes zijn attitudes op de eisen die mensen op zichzelf leggen aan handelingen ten opzichte van andere mensen. Mensen kunnen zichzelf een plicht op leggen bepaalde handelingen te doen of juist te laten. De reactieve attitudes die met deze eis gepaard gaan zijn attitudes als schuldgevoel en schaamte.

Reactieve attitudes zijn het antwoord op het probleem dat ontstaat wanneer het bestaan van God wordt ontkend. Het verantwoordelijk houden van ons zelf en van andere mensen blijft mogelijk omdat dit gelegen is in de menselijke natuur zelf. Darwall stelt dat Strawsons reactieve attitudes de moderne morele theorie is die bruikbaar is voor zijn tweede-persoons standpunt. In het volgende deel van dit paper zal de connectie tussen Strawson en Darwall worden gemaakt en duidelijk worden dat als God niet bestaat, we anderen en ons zelf toch nog steeds verantwoordelijk kunnen houden.

Het tweede-persoons standpunt en reactieve attitudes

Darwall stelt dat Strawsons reactieve attitudes tot stand komen in een tweede-persoons standpunt.30 De reactieve attitudes zijn een vorm van tweede-persoons adresseren van eisen aan de handelingen van een persoon. Reactieve attitudes gaan uit van de competentie van de geadresseerde persoon om zijn handelingen aan bepaalde eisen te conformeren.31 Doordat wij de geadresseerde persoon als competent beschouwen schrijven we deze persoon autoriteit toe om zichzelf eisen op te leggen of aan anderen eisen te stellen. Reactieve attitudes zijn daarom essentieel in een moderne conceptie van moraliteit als gelijke verantwoordelijkheid. Het verschil met de vroegmoderne concepties is dat de autoriteit om eisen te stellen aan handelingen van anderen niet van God en ons zelf komt, maar van andere mensen en van ons zelf. Darwall stelt dat reactieve attitudes tweede-persoonsredenen geven voor handelingen van mensen. Met reactieve attitudes houden we ons zelf en anderen verantwoordelijk vanuit een tweede-persoons standpunt. Darwall gebruikt Strawsons theorie om zo te komen tot een moderne conceptie van gelijke verantwoordelijkheid. God is niet nodig om mensen verantwoordelijk te houden.

Nu kan de stelling dat als God niet bestaat, alles is toegestaan weerlegd worden. Net als dat de vroegmoderne morele theorieën zoals die van Pufendorf uit gaan van een tweede-persoons standpunt, doet de moderne morele theorie van Darwall dit ook. Gods autoriteit is niet nodig om mensen verantwoordelijk te kunnen houden. Met de reactieve attitudes kunnen mensen elkaar verantwoordelijk houden en bovendien zichzelf. Daarom is de stelling dat als God niet bestaat, alles is toegestaan niet waar.

Conclusie

Dit paper heeft betoogd dat de stelling dat als God niet bestaat, alles is toegestaan niet waar is. In dit paper is eerst de relatie tussen God en verantwoordelijkheid toegelicht. Vervolgens is aan de hand van Pufendorfs punt beargumenteerd dat de mens een tweede-persoons standpunt inneemt om de eisen van God te begrijpen. God is daarin de hoogste autoriteit die van mensen kan eisen bepaalde handelingen te laten of te doen. De mens moet echter ook zelf eisen op kunnen leggen om daadwerkelijk die handelingen te kunnen doen. De plicht aan God staat hier centraal. Het probleem is dat wanneer God ontkend wordt, ook alle eisen die aan onze handelingen gesteld worden verdwijnen. Daardoor verdwijnt ook de verantwoordelijkheid voor onze handelingen. Zo zou de stelling dat als God niet bestaat, alles toegestaan is aangenomen kunnen worden. De moderne theorie van gelijke verantwoordelijk die Darwall heeft opgesteld met behulp van Strawsons reactieve attitudes laat zien dat die stelling niet geldig is. Met onze reactieve attitudes houden we anderen en ons zelf verantwoordelijk zonder God als hoogste autoriteit. Met reactieve attitudes schrijven we ons zelf en andere autoriteit toe om zelf eisen op te leggen aan onze en de handelingen van anderen. Reactieve attitudes vinden essentieel plaats in een tweede-persoons standpunt. Dat standpunt kan door iedereen gedeeld worden. Het bestaan en accepteren van God is niet noodzakelijk om verantwoordelijkheid toe te schrijven. We kunnen elkaar verantwoordelijk houden met onze reactieve attitudes. Ook als God niet bestaat, zijn mensen verantwoordelijk te houden voor hun handelingen. Niet alles is toegestaan als God niet bestaat.

1 Fjodor Dostojevski, De broers Karamazov, vertaald door Arthur Langeveld (Amsterdam: van Oorschot, 2005) p. 86.

2 Stephen Darwall, The Second-Person Standpoint: Morality, Respect and Accountability (Cambridge: Harvard University Press, 2006), p. 3.

3 Stephen Darwall, ibid., pp. 91-118.

4 Peter Strawson, “Freedom and Resentment” in Proceedings of the British Academy 48 (1962), pp 187-211.

5 Stephen Darwall, “Accountability and the Second Person” in The Second-Person Standpoint: Morality, Respect and Accountability (Cambridge: Harvard University Press, 2006), pp. 65-90.

6 Dostojevski, ibid., p. 86.

7 Stephen Darwall, ibid., p. 101.

8 Darwall, ibid., p. 8.

9 Darwall, ibid., p. 101.

10 Darwall, ibid., pp. 103-104.

11 Darwall, ibid., p. 104.

12 Stephen Darwall, ibid., p. 105.

13 Darwall, ibid., p. 108.

14 Darwall, ibid. p. 109.

15 Darwall, ibid. P. 110.

16 Stephen Darwall, ibid., p. 110-111.

17 Darwall, ibid., p. 111-112.

18 Darwall, ibid., p. 112-113.

19 Darwall, ibid. p. 112.

20 Darwall, ibid. p. 113.

21 Darwall, ibid. p. 113-114.

22 Stephen Darwall, ibid., p. 107.

23 Peter Strawson, ibid., pp 187-211.

24 Strawson, ibid., pp. 187-211.

25 Strawson, ibid., p. 192.

26 Strawson, ibid., pp. 192-195.

27 Strawson, ibid., p. 199.

28 Strawson, ibid., pp. 199-200.

29 Strawson, ibid., p. 200.

30 Darwall, ibid. p. 70-74.

31 Darwall, ibid., p. 75.

Advertenties

Eén reactie op “Dostojevski, Strawson, Darwall en de relatie tussen God en verantwoordelijkheid

  1. Henry
    21 augustus 2012

    Het atheïsme is, zoals vaak gedacht wordt, niet allereerst een intellectuele protestbeweging, maar een morele. Voor atheïsten is God niet zozeer onzichtbaar als wel ongewenst. Ze stemmen hun verlangens niet af op de waarheid, maar passen de waarheid aan bij hun verlangens. Het verlangen is dat als God niet bestaat, Hij je ook niet ter verantwoording kan roepen.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht was geplaatst op 2 maart 2012 door in Filosofie en getagd als , , , , , .
%d bloggers liken dit: