Niels Hagen, een persoonlijk filosofisch weblog

Over: duurzaamheid, film, kunst, liefde, literatuur, muziek, politiek, sport en wetenschap

Karl Marx: de relatie tussen religie en het geluk van het volk

 

A portrait of Karl Marx.

A portrait of Karl Marx. (Photo credit: Wikipedia)


In de introductie van Toward a Critique of Hegel’s Philosophy of Right stelt Karl Marx dat “the abolition of religion as people’s illusory happiness is the demand for their real happiness. The demand to abandon illusions about their condition is a demand to abandon a condition which requires illusions.1 Door de conditie te verlaten die religie als illusie nodig heeft, kan aan de vraag naar het ware geluk voor het volk worden voldaan. Religie moet worden opgeheven. Ik vraag mij af of het opheffen van de illusie van religie daadwerkelijk het geluk van het volk bevordert. Om deze vraag te beantwoorden onderzoek ik wat de relatie is tussen religie en het geluk van het volk. Doel van dit onderzoek is om aan te tonen dat ook Marx religie niet uit de wereld wil verbannen. Marx wil de relatie tussen religie en het geluk van het volk verbreken. Deze breuk betekent een beperking van religie maar niet het afschrijven van religie.

In dit paper onderzoek ik eerst wat volgens Marx de functie van religie is. Eén van de functies van religie volgens Marx is een protest tegen heersende sociale omstandigheden. Vervolgens bespreek ik de opvatting van Russel Moroziuk over Marx’ theorie. Moroziuk stelt dat Marx een beperkt concept van religie heeft.2 Moroziuk stelt dat religie naast een vorm van protest ook een vorm van zingeving aan het leven is. Ik beargumenteer dat Marx erkent dat het domein van religie groter is dan een protest tegen de heersende sociale omstandigheden. Marx wil echter het bereik van religie beperken om het volk tot het ware geluk te brengen. Hieruit concludeer ik dat de relatie tussen het geluk van het volk en religie bestaat en dat deze volgens Marx moet worden opgeheven. Het verbreken van de relatie tussen religie en het geluk van het volk hoeft echter geen gevolgen te hebben voor religie zelf.

De functie en de illusie van religie

Marx zet de functie van religie en de manier waarop religie een illusie is als volgt uiteen:

The basis of irreligious criticism is: Man makes religion, religion does not make man. And indeed religion is the self-consciousness and self-regard of man who has either not yet found or has already lost himself. […] Man is the world of men, the state, society. This state, this society produces religion, which is an inverted world-consciousness, because they are an inverted world. […]. Religious suffering is the expression of real suffering and at the same time the protest against real suffering. Religion is the sigh of the oppressed creature, the heart of a heartless world, as it is the spirit of the spiritless conditions. It is the opium of the people.”3

Religie is volgens niet-godsdienstige kritieken gemaakt door de mens en niet andersom. Het helpt de mens het aardse leven draaglijk te maken. Religie geeft de mens een verkeerd zelfbewustzijn. Religie is een illusie die uit de mens ontsproten is. Religie ontstaat omdat sociale omstandigheden vragen om verandering. Religie is een protest tegen die omstandigheden. Religie is een protest tegen het aardse lijden. Religie is de drug die de sociale omstandigheden dragelijk maakt. Religie is het opium van het volk. Van, omdat het volk het opium, religie, zelf produceert.

Religie en zingeving

In het paper The Role of Atheism in Marxian Philosophy stelt Russel Moroziuk dat het beeld van religie dat Marx schetst niet de complete weergave van religie is. Religie is niet alleen een illusie en een protest tegen de sociale omstandigheden.4 Religie is een uiting van de meest fundamentele angst en het lijden van de mens, namelijk het bewust zijn van de menselijk historische existentie. Religie biedt niet alleen houvast aan mensen die gebukt gaan onder de sociale omstandigheden. Ook mensen die geen last ondervinden van de sociale omstandigheden vinden in religie kracht om te leven. Religie is dus niet alleen een protest tegen de sociale omstandigheden, maar een protest tegen het gehele leven. Moroziuk stelt dat zolang de mens in de geschiedenis bestaat, religie altijd plaats heeft als uiting tegen de angst en het lijden.

Moroziuk stelt dat wanneer Marx schrijft dat religie de zucht van het onderdrukte schepsel is, deze zucht voortkomt uit de gevoelens en ervaringen van de ontoereikendheid van de huidige menselijke historische existentie.5 Religie is het sentiment van een harteloze wereld, oftewel de essentie van een wereld van illusie, waarin geen plaats is voor sentiment. Religie is de illusoire geest en ziel van een wereld die geen geest en ziel heeft. Religie is het opium van het volk: het is een drug die het mogelijk maakt te leven in een wereld waarin geen andere zingeving aanwezig is. Religie zorgt er niet alleen voor dat mensen kunnen leven onder erbarmelijke sociale omstandigheden. Religie zorgt er voor dat mensen zichzelf niet om het leven brengen. Volgens Moroziuk faalt Marx in het beoordelen waar religie vandaan komt. Religie ontstaat niet vanuit de sociale omstandigheden, maar vanuit de existentie van de mens zelf. Religie dient als existentiële ondersteuning.

Politieke emancipatie

Karl Marx ontkent niet dat religie tevens dient als existentiële ondersteuning. In On the Jewish Question schrijft Marx over politieke en menselijke emancipatie.6 In dit artikel reageert Marx op Bruno Bauer. Bauer stelt dat zowel de joodse als de christelijke religie de emancipatie van de mens in de weg staat.7 In reactie op Bauer maakt Marx een onderscheid tussen politieke en menselijke emancipatie.8 Bauer stelt de vraag aan het jodendom of zij het recht heeft te vragen om politieke emancipatie vanuit haar standpunt. Marx draait de vraag om: “Has the standpoint of political emancipation the right to demand from the Jews the abolition of Judaism and from man the abolition of religion?”9Het verschil in denken is dat Bauer vanuit een religieus oogpunt kijkt naar wat de burgers kunnen verlangen vanuit de staat. Marx stelt echter dat er vanuit de staat gekeken moet worden. De staat moet zich onthouden van religie:

Only where the political state exists in its complete development can the relation of the Jew, and generally speaking the religious man, to the political state, that is, the relation of religion to state, appear in its characteristic and pure form. Criticism of this relation ceases to be theological once the state abandons a theological posture toward religion, once it relates itself to religion as a state, that is, politically”10

Vervolgens stelt Marx dat religie zelfs in een volledig geëmancipeerde staat kan bestaan.11 Religie kan bestaan omdat politieke emancipatie niet compleet en compatibel is met menselijke emancipatie. Een staat kan zich ontdoen van alle limieten zonder dat de mens zelf vrij is. Bauer en Marx zijn het op dit punt met elkaar eens: “Every religious privilege, including the monopoly of a privileged church, would have to be abolished. If a few or many or even the overwhelming majority still felt obliged to fulfill their religious duties, such a practice should be left to them as a purely private matter.12 De staat kan zichzelf emanciperen van religie zelfs wanneer de meerderheid van de bevolking religieus is en blijft. Deze meerderheid van de bevolking blijft religieus door religie als een privé aangelegenheid te beschouwen. Het eigen geluk is een privézaak. Marx denkt echter dat wanneer de staat geëmancipeerd is, er geen behoefte is aan religie.13 Er is geen behoefte aan religie omdat aan de vraag naar geluk van het volk door de sociale omstandigheden binnen de geëmancipeerde staat wordt voldaan. Religie zou zich vervolgens van zelf moeten oplossen, maar is geen doel op zich voor Marx. Religie kan als zingeving blijven bestaan.

Conclusie

In dit paper heb ik laten zien dat religie volgens Marx ontstaat door een gebrek van de staat. De mens voelt zich angstig en ellendig en als protest vormt zij een illusie om het leven draaglijk te maken. De relatie tussen religie en het geluk van het volk is dat de vraag naar geluk van het volk niet wordt beantwoord door de staat. Moroziuk stelt dat religie naast protest op de sociale omstandigheden ook zingeving biedt. Marx ontkent dit niet. Marx stelt echter dat door de staat te emanciperen van religie er aan de vraag naar het geluk van het volk kan worden voldaan. Het verbreken van de relatie tussen religie en het geluk van het volk hoeft echter geen gevolgen te hebben voor religie zelf.

1 Karl Marx, “Toward a Critique of Hegel’s Philosophy of Right” in Modern Political Thought. Readings from Machiavelli to Nietzsche (Indianapolis: Hackett Publishing Company, Inc. 2008), p. 758.

2 Russel P. Moroziuk, “The Role of Atheism in Marxian Philosophy” in Studies in East European thought, Volume: 14, Issue: 3-4 (September 1, 1974), p. 204.

3 Karl Marx, “Toward a Critique of Hegel’s Philosophy of Right” in Modern Political Thought. Readings from Machiavelli to Nietzsche (Indianapolis: Hackett Publishing Company, Inc. 2008), p. 758.

4 Moroziuk, ibid, p. 205.

5 Moroziuk, ibid, p. 205.

6 Karl Marx, “On the Jewish Question,” in Modern Political Thought. Readings from Machiavelli to Nietzsche (Indianapolis: Hackett Publishing Company, Inc. 2008), pp. 742-757.

7 Wolff, Jonathan, “Karl Marx”, in The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2011 Edition), ed. Edward N. Zalta, http://plato.stanford.edu/archives/sum2011/entries/marx/ (geraadpleegd op 26-1-2012).

8 Marx, ibid., p. 744.

9 Marx, ibid., p. 744.

10 Marx, ibid., p. 744.

11 Marx, ibid., p. 745.

12 Marx, ibid. p. 745.

13 Karl Marx, “On the Jewish Question,” in Modern Political Thought. Readings from Machiavelli to Nietzsche (Indianapolis: Hackett Publishing Company, Inc. 2008), p. 745.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht was geplaatst op 2 maart 2012 door in Filosofie en getagd als , , , , , .
%d bloggers liken dit: