Niels Hagen, een persoonlijk filosofisch weblog

Over: duurzaamheid, film, kunst, liefde, literatuur, muziek, politiek, sport en wetenschap

Gedachteloos je baas volgen, dat doen we allemaal

Ze zijn in trek. Wetenschappers die op de één of andere manier onze wereld op de kop hebben gezet met hun onderzoek. Zo kreeg Alan Turing vorig jaar de zalen vol met zijn onderzoek naar machines en intelligentie. De film gebaseerd op de nog levende natuurkundige Stephen Hawking wist zelfs een Oscar te winnen voor beste hoofdrol. Dus gaan we verder met al die verhalen over experimenten, mislukkingen en doorbraken. Met dit jaar in de hoofdrol de sociale wetenschappen waarin Stanley Milgram veel beroemd werk in heeft verricht. Experimenter brengt dat prima in beeld.

Eichmann

Experimenter toont op uitstekende wijze hoe Milgram tot zijn theorieën komt. Theorieën over gehoorzaamheid en verantwoordelijkheid. Vooral de tijdsgeest komt goed naar voren in d. Milgram doet zijn gezaghebbende onderzoeken in de tijd dat Adolf Eichmann berecht wordt. Eichmann, de man die we als verantwoordelijke zien voor de dood van miljoenen Joodse mensen. Iets dat hij zelf heel anders zag. Hij voerde alleen maar opdrachten uit, luidde de verdediging tegen zijn aanklachten. Desalniettemin wordt hij ter dood veroordeeld. Milgram laat echter zien dat zijn verdediging best kan kloppen. Mensen dragen graag hun verantwoordelijkheid over aan iemand met meer gezag. Mensen zijn opvallend gehoorzaam.

Experimenten

Milgram laat dat zien aan de hand van experimenten waarbij een ‘leraar’ een ‘leerling’ dient te corrigeren indien deze foute antwoorden geeft. Leerling en leraar zien elkaar niet. Ze zitten gescheiden in twee aparte ruimtes. Wanneer een leerling een fout antwoord geeft, geeft de leraar hem een elektrische schok. Eerst een irritante schok met een laag wattage, bij een volgende fout iets pijnlijker, net zolang tot er schokken gegeven worden die dodelijk zijn. Wat de leraar niet weet is dat de leerling in het complot van de wetenschappers zit. Hij krijgt niet daadwerkelijk schokken, maar speelt een bandje af waarop zijn uitroepen tot stoppen van de experimenten zijn te horen. Wanneer de leraar wil stoppen wordt hem verteld dat hij door moet gaan. In ruim zestig procent van de gevallen gaat de leraar door tot het geven van dodelijke schokken. Man, vrouw, hoog- of laagopgeleid. Waarom? Omdat het hen verteld wordt.

Ethiek

Al direct bij het publiceren van het onderzoek raakt Milgram in opspraak. Zijn dit soort experimenten wel verantwoord? Hoe nemen de vrijwilligers in de rol van leraar de misleiding op? Houden ze geen traumatische ervaring over aan de opdracht die ze krijgen? Wat wil de wetenschapper met deze opzienbarende resultaten? Hij heeft moeite om zich staande te houden in het publieke debat, raakt zo in opspraak en kan een veelbelovende carrière in Engeland vergeten. Hij verhuist naar de Verenigde Staten, stort zich in onderzoek dat minder controversieel is en vergeet zijn oude werk. Tot in de jaren zeventig, waarin hij zijn werk naar gehoorzaamheid en verantwoordelijkheid alsnog publiceert en wederom in de schijnwerpers staat. Tot in Duitsland is men geschokt door zijn bevindingen. Niet zozeer vanwege de ethiek, als wel zijn bevindingen. Nooit eerder liet iemand op wetenschappelijke wijze zien dat het goede en het kwade misschien niet zo zwart/wit tegen over elkaar staat. En dat is precies wat hij wilde laten zien.

Bewustwording

Wat Milgram met zijn experimenten – en in een bredere context de opdracht van de sociale wetenschappen ziet- is niet zozeer een beschrijving of een verklaring geven voor het gedrag van de mens. Veel belangrijker vindt hij dat we ons er van bewust zijn hoe wij tot bepaald gedrag komen. Hij ziet de mens als volgzaam wanneer een autoriteit boven hem staat en waaraan hij zijn verantwoordelijkheid kan afstaan. Vergelijk het met je werk. Wanneer je baas je iets zegt te doen waarvan jij denkt dat het verkeerd is, durf jij dan de keuze te maken het niet te doen? Milgrams onderzoek maakt ons daar bewust van, hoe moeilijk het is tegen autoriteit in te gaan. Daar kunnen we wat mee. Maar dat is niet per se positief. Wat als iemand mensen hun verantwoordelijk graag aanneemt en hen als willoze subjecten kwalijke zaken laat uitvoeren? In een tijd waarin steeds meer ruimte komt voor sterke, autoritaire leiders een belangrijke gedachte om in het achterhoofd te houden.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht was geplaatst op 12 april 2016 door in Film en TV en getagd als , , , , , , , , .
%d bloggers liken dit: